Dictum 41

General Bibliography for the Dicta Collection

Manuscript Source: Oxford, Bodleian Library MS Bodley 798 (SC 2656), fols. 29vb - 31rb.

INC: Prelati et doctores ecclesie in corpore Christi comparantur oculis, ut in Psalmo "Conturbatus est in ira oculus meus," et in Canticis: "Oculi tui columbarum."

EXPL: Istud retorquendum est ad visionem affectionis, quia quanto propinquiori et maiori affectu videtur quis, tanto apparet maius, et quanto minori affectu tanto apparet minus.

Quomodo prelati comparantur oculo, cum adieccione comparacionis quorundam proprietatum visus ad intelligenciam

fols. 29vb - 30ra: Prelati et doctores ecclesie in corpore Christi comparantur oculis, ut in Psalmo "Conturbatus est in ira oculus meus," et in Canticis: "Oculi tui columbarum." Primo, quia viam morum ceteris ostendunt menbris, suntque sicut dux itineris. Unde Petrus: [1 Petr. 5:2-3] "Pascite gregem Domini qui in vobis est, providentes non coacte sed spontanee secundum Deum, neque turpis lucri gracia sed voluntarie, neque ut dominantes in clero, sed forma facti gregi ex animo." Sic oculus providet ceteris menbris spontanee, nec sui comodi, sed comodi illorum gracia, nec sicut dominans, sed sicut ministrans. De hoc eodem spirituali oculi officio idem Petrus ait: [1 Petr. 3:15] "Parati ad satisfactionem omni poscenti racionem de ea que in vobis est spe et fide."

fol. 30ra: Ut autem ceteris prevideant, oportet ut clare videant. Ad claritatem autem huius visionis requisitum est oculi perspicuitas. Est autem perspicuitas puritas et defecacio a terrenis sordibus. Hec autem defecacio est non amare terrena. Quantoque minus amantur, tanto plus oculus depuratur. Itaque primum quod debet esse in oculis sponsi spiritualibus est terrenorum contemptus, sicut fuit in Moyse, qui dixit: [Num. 16:15] "Tu scis quidem quod nec asellum unquam acceperim ab eis, nec afflixerim quemquam eorum." Et in Exodo igitur precipiuntur eligi in gubernatores populi, [Exod. 18:21] "in quibus sit veritas, et qui oderint avariciam." Item Numeris 18 dicitur ad Aaron, qui gerit tipum sacerdotum: [Num. 18:20] "In terra eorum nichil possideatis, nec habebitis partem inter eos; ego pars et hereditas tua in medio filiorum Israel." Et paulo post: [Num. 18:23-24] "Nihil aliud possidebunt, decimarum oblacione contenti, quas in usus eorum" voluit separari. Et quid stulcius quam adherere parti, totum admittendo? Tibi seipsum dat in possessionem Dominus omnium, et tu partem preeligis, et omnia cum Domino amittis. Sic debent oculi spirituales depurari a terrenis fecibus: Quia amor terrenorum impuritas est, et oculi obcecacio. Quia [Ex. 23:8] "munera excecant prudentes et subvertunt verba iustorum." Et Ecclesiastico ait: [Ecclus. 20:31] "Exennia et dona excecant oculos iudicum," Ecclesiastici 20. Perspicuitas eciam est privacio colorum omnium, ut omnes colores possit oculus suscipere et de omnibus diiudicare. [cf. 1 Cor. 2:15] Sic ecclesie prelatis nullus color, nullus splendor mundane prosperitatis debet incorporari, ut spiritualis existens, de omnibus possit iudicare, et a nemine iudicari. Transeant per ipsum colores et splendores mundane glorie, sed ipsi non inhereant. Tunc de omnibus poterit sine errore iudicare. Si autem amore ipsi inhereant, de ceteris non poterit discernere, sicut oculus, si esset coloratus, de ceteris coloribus non posset iudicare, sed secundum sui infectionem iudicaret ceteros, sicut accidit ictericiis, quod omnia eis videntur citrina.

fols. 30ra - 30rb: Solum autem hoc instrumentum senciendi agit luce pura, et in eo solo relucent ymagines sicut in speculo. Luce autem pura agere est sine nubilo fantasmatum intelligere, et veritatis lucem sine figurarum umbris posse contemplari, quod tanto magis possunt quanto suprascripte perspicuitati vicinantur.

fol. 30rb: Depuracio enim oculi spiritualis per terrenorum contemptum ad hunc actum prestat efficaciam. Unde Augustinus, in libro Soliloquiorum: [Augustinus, Soliloquiorum libri, 1, 14 (PL 32, 882)] "Cum fueris talis, ut nil terrenorum te delectet, michi crede, eodem momento eodemque puncto temporis videbis quod cupias." Hac puritate lucis scienciam legis debet contemplari prelatus ecclesie, [Mal. 2:7] "ut labia eius custodiant scienciam, et legem ex ore requirant, quia angelus Domini exercituum est."

fol. 30rb: Ipsi enim sunt filii Levi purgati ut eloquium eorum sit argentum emundatum, de quibus Zacharie 3o: [Mal. 3:3] "Sedebit conflans et emundans argentum, et purgabit filios Levi." Agere eciam debent hii oculi spirituales luce pura, ut splendor videlicet operum eorum sit purus, ut sint lux mundi, clara, nulla pravitatis obscurati nebula, ne alios obscurent quos illustrare deberent, de quibus non illustrantibus sed obscurantibus in Threnis Ieremie, capitulo secundo: [Lam. 2:14] "Prophete tui viderunt tibi falsa et stulta, nec aperiebant tibi iniquitatem tuam, ut te ad penitenciam provocarent."

fol. 30rb: Sint itaque oculi isti perspicui, illucidi, pura luce agentes. Si enim tales fuerint ymagines intuencium velud speculum purum clare representabunt. In preclara namque prelatorum conversacione et doctrina, quasi in speculo ecclesie, unusquisque subditorum videre poterit qualis esse debeat, quantumque sibi deest ad perfectionem, et in eorum profectu suum contueri defectum.

fol. 30rb: [cf. 1 Reg. 2:22] Prelati enim sunt specula mulierum excubancium in atrio tabernaculi, de quibus speculis factum est lavacrum, ut qui in eis per confessionem se lavant, in eisdem quasi in speculis quales esse debeant et quales sint videant.

fols. 30rb - 30va: Si autem prelatorum conversacio sit inferior conversacione subditorum, specula quidem sunt, sed fallacia, de quibus resultant ymagines fallaces, non rebus similes, sed maiorem pulcritudinem quam res habeant mencientes. De eorum enim defectu, quasi de speculo quodam mendaci, subditi videntur sibi esse vite laudabiles, cum forte vere sint vituperabiles.

fol. 30va: Cur enim non videretur subditus sibi laudabiliter vivere, qui equiperat aut precellit vivendo prelatum ecclesie? Vitam autem prelatorum speculum esse subditorum monet Apostolus dicens Thimotheo, gerenti tipum prelatorum: [1 Tim. 4:12] "Exemplum esto fidelium in verbo, in conversacione, in fide, et in castitate." Et ad Titum, secundo: [Tit. 2:7-8] "In omnibus teipsum prebe exemplum bonorum operum: in doctrina, in integritate, in gravitate, verbum sanum, irreprehensibile, ut is qui ex adverso est vereatur, nichil habens malum dicere de vobis."

fol. 30va: [1 Petr. 5:3] Prelatos eciam esse specula subditorum monet Petrus, cum dicit eos debere formam fieri gregi ex animo. Speculum enim actu, speculum et opus agens speculi, forma est et exemplum aspicientes in ipsum. Sed consideracione dignum est quod in speculo oculi ymago apparet recte formacionis tamen pusilla. Et quid est hoc quod aspiciens in oculi speculo se videt parvum, nisi quod subditi in celsitudine doctrine et conversacionis prelati se debent pusillos agnoscere, et in eorum preclara humilitate ad staturam parvulorum se contrahere? Convertantur et efficiantur sicut parvuli, audientes illud Evangelii: [Matt. 18:3] "Nisi conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum celorum."

fol. 30va: Oculus autem a pulvere et levibus festucis leditur, et in lacrimas deducitur, a quibus cetera menbra nil paciuntur. Sic prelatum ecclesie pulvis et festuce venialium in lacrimas compunctionis deducunt, eique sunt sensibilia et dolorosa, que subiecto plebi sunt velut insensibilia. Item fumus et nebula solum oculum attactu contristant, et non menbra cetera. Sic desiderium quantumvis parvum terrenorum et nebule fantasmatum corporalium, que plebi sunt insensibilia, prelatis sunt gravia, cupientibus absolvi ab omni amore terrenorum et videre lucem veritatis sine nubilo fantasmatum.

fols. 30va - 30vb: Oculus eciam sicut celum movetur, non mutans locum. Sic prelati ecclesie fixi in loco suo, scilicet Deo, per contemplacionem moventur prospiciendo et providendo necessitatibus subditorum per actionem. De fictione hac in Abacuk 2o dicitur: [Hab. 2:1] "Super custodiam meam stabo, et figam gradum super municionem meam, et contemplabor ut videam," etc.

fol. 30vb: Oculus quoque rotundus est, non habens angulum quo pungat, nec cavum quo sordes colligat. Sic et prelati ecclesie rotundi sunt, ad opera bona volubiles, non habentes pungitivum aliquid ire quo ledant, vel cavum cupiditatis quo sordes colligant. [cf. Tit. 1:7] Oportet enim prelatos ad omne opus bonum esse paratos, non litigiosos, non iracundos, non percussores, non turpis lucri cupidos, sicut dicit Apostolus. [1 Cor. 9:22] Vere volubilis fuit idem Apostolus in omnem partem, qui omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret.

fol. 30vb: Oculus eciam rotundus est ut omnes colorum immutaciones undique venientes et in apprehensionem visus transeuntes ad angulos rectos suscipiat. [cf. Deut. 17:11] Sic prelatus et iudex ecclesie omnia que deferuntur ad eius agnicionem suscipere debet sine declinacione aliquorsum, ut videlicet non declinet favore vel odio, spe vel [eciam MS] timore, ad dexteram vel ad sinistram. Ad angulos equales suscipiat omnes immutaciones, faciens quod per Moysen precipitur ecclesie iudicibus: [Deut. 1:16-17] "Audite illos; quod iustum est iudicate, sive civis sit ille sive peregrinus; nulla erit distancia personarum. Ita parvum audietis ut magnum." Et idem, Deuteronomii 16, ait: [Deut. 16:18] "Iudices constitues per singulos tribus, qui iudicent populum equo iudicio, nec in alteram partem declinent." Sicut autem iudices querimonias in sui cognicionem suscipientes nusquam declinant, sed ad angulos rectos suscipiunt, sic et conquerentes nusquam declinantes in eorum cognicionem intrare debent. Unde et conquerentibus a Moyse dicitur eodem libro: [Deut. 17:11] "Sequeris sentenciam eorum," id est iudicum, "nec declinabis ad dextram nec ad sinistram."

fols. 30vb - 31ra: Solus autem oculus inter menbra exteriora habet cooperculum, crebra apercione et opercione ostentans et occultans ipsum. Hoc est quod in prelato maxime debet esse recordacio novissimorum, ut sui oculi ad modicum apericionem, et post modicum occultacionem, intelligat, ut agnoscat scilicet quod [Iac. 4:15] "vita eius vapor est, ad modicum apparens," et quod [Ps. 143:4] "dies hominis tanquam umbra pretereunt," ut intelligant eciam de omnibus istis caducis quam ad modicum parent et cito decidunt. In hac cognicione quasi crebra est apercio in visione ortus rerum et opercio in agnicione occasus.

fol. 31ra: Attende eciam quod tunica oculi communiter alba est. Et quid est hoc nisi quod coadunare debet ceteras virtutes in prelato albedo et candor manifeste castitatis?

fols. 3ra - 31ra: Item, nullum visorum simul videtur totum, quia nulla viatorum intelligencia, eciam prelati, qui puriore utitur intelligencia, aliquid intelligibilium perfecte comprehendit. Sicut enim ait Salomon in Ecclesiastico: [Eccle. 1:8] "Cuncte res difficiles; non valet eas homo explicare sermone. Non saturabitur oculus visu, nec auris auditu impletur." Item, octavo: [Eccle. 8:17] "Intellexi quod omnium operum Dei nullam possit homo invenire racionem eorum que fiunt sub sole, et quanto plus laboraverit ad querendum, tanto minus inveniat." Et Ecclesiastico primo: [Ecclus. 1:2] "Arena maris," etc. et Iob 38: [Iob 28:4] "Indica michi, si habes intelligenciam," etc. In patria autem oculo mentis omne visibile simul totum videbitur. Quanta ergo diligencia, quanto conamine illuc tendendum est, ubi uno aspectu omnia videbuntur, quorum nec unum nunc videri potest, quotvis contuitibus.

fol. 31ra: De suppositis oculo, que in eadem linea videntur a remociori apparent elevaciora, et de superpositis, que videntur in eadem linea a remociori apparent demissiora. Sic de temporalibus racioni naturaliter suppositis, quia minus discernuntur, et quasi a remociori videntur, apparent meliora, beaciora, elevaciora. Cum autem a propinquiori melius discernuntur, viliora et dimissiora reputantur. Quanto enim a propinquiori videtur, tanto defectui, et ei quod est non esse propinquius esse cognoscitur. Item, quanto maiori experiencia aliquid de prosperis mundi cognoscitur, tanto minoris beatitudinis invenitur. E contrario est de superioribus et de celestibus, que magis agnita magis dulcescunt et elevaciora deprehenduntur.

fols. 31ra - 31rb: Item, quod dexteriori videtur radio apparet dexterius, et quod sinisteriori sinisterius, quia quod aspectu magis diligenti videtur apparet magis diligendum, et quod aspectu minus diligenti minus. Similiter quod elevaciori radio, id est a fantasiis magis depurato videtur essencie elevacioris, et quod demissiori radio, id est aspectu magis fantasmatibus involuto, apparet demissius. Iudicat enim apprehencio de apprehenso per modum sui, et non per modum apprehensi.

fol. 31rb: Item, quanto aliquid a remociori videtur, tanto minus apparet, et e converso. Istud retorquendum est ad visionem affectionis, quia quanto propinquiori et maiori affectu videtur quis, tanto apparet maius, et quanto minori affectu tanto apparet minus.